Đầu năm tìm về cội nguồn qua những di tích Phố Hiến, Hưng Yên

Phố Hiến, vùng đất từng vang danh với câu ca “Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, không chỉ là thương cảng sầm uất một thời mà còn là không gian hội tụ những giá trị văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống hiếu học đặc sắc. Trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt ấy, bốn địa chỉ tâm linh tiêu biểu gồm: Đền Mẫu, Đền Trần, Chùa Chuông và Văn Miếu Xích Đằng đã làm nên diện mạo tâm linh, văn hiến đặc trưng của mảnh đất Hưng Yên.

margin: 15px auto;" />

Đền Mẫu – Linh địa “Sơn Diễu Thủy” giữa lòng Phố Hiến

Mỗi độ xuân về, dòng người lại tấp nập đổ về Đền Mẫu dâng hương, xin lộc đầu năm. Với người dân địa phương, việc đi lễ Đền Mẫu đầu năm đã trở thành một thông lệ thiêng liêng, gửi gắm ước mong bình an, sức khỏe và hanh thông.

Được xây dựng từ năm 1278, ban đầu đền chỉ là một gian nhỏ thờ bà Dương Quý Phi, người được tôn xưng là Dương Thiên Hậu. Tương truyền, đền tọa lạc trên thế đất “ngọa long”, phía trước có hồ bán nguyệt bên đê sông Hồng, tạo nên thế phong thủy “Sơn Diễu Thủy”, vùng đất linh địa hài hòa giữa trời, đất và con người. Trải qua gần một thiên niên kỷ, đền vẫn lưu giữ 15 đạo sắc phong từ triều Lê đến triều Nguyễn cùng nhiều hoành phi, câu đối ca ngợi công đức của Thánh Mẫu.

Không chỉ linh thiêng về tín ngưỡng, Đền Mẫu còn tiêu biểu cho sự gìn giữ nề nếp văn hóa. Ban quản lý di tích luôn chú trọng đảm bảo an ninh trật tự, nghiêm cấm mê tín dị đoan, giữ cho không gian thờ tự trang nghiêm, thuần hậu. Trong làn khói hương nghi ngút những ngày đầu xuân, Đền Mẫu vừa là chốn tâm linh, vừa là điểm nhấn quan trọng trong tuyến du lịch “con đường di sản” của Hưng Yên.

Đền Trần – Biểu tượng hào khí Đông A

Nếu Đền Mẫu đại diện cho tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian thì Đền Trần lại kết tinh truyền thống yêu nước và tinh thần thượng võ của dân tộc. Đền thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vị anh hùng dân tộc đã ba lần lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh bại quân Nguyên Mông xâm lược, làm rạng danh lịch sử nước nhà.

Tương truyền, nơi đây từng là địa điểm đóng quân của ngài khi nhận thấy vùng đất hội tụ ba dòng sông: sông Hồng, sông Châu Giang và sông Luộc, vị trí chiến lược quan trọng về quân sự. Sau khi ông qua đời năm 1300, nhân dân đã lập đền thờ để tưởng nhớ công lao to lớn ấy.

Đền có kiến trúc kiểu chữ Tam gồm tiền tế, trung từ và hậu cung. Nghi môn chồng diêm hai tầng tám mái uy nghi, trên đề bốn chữ “Kiếm Khí Đẩu Quang”, biểu trưng cho tinh thần yêu nước tỏa sáng. Nội thất đền nổi bật với nghệ thuật chạm khắc rồng cách điệu tinh xảo, các bức đại tự như “Thân hiền tại vọng”, “Công đức như Thiên” thể hiện sự ngưỡng vọng với bậc anh hùng dân tộc.

Hằng năm, lễ hội đền Trần diễn ra vào ngày 20/8 và 8/3 âm lịch, không chỉ tưởng niệm ngày mất và chiến thắng quân Nguyên Mông mà còn là dịp giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Từ nghi lễ rước kiệu đến thi gói bánh chưng, bánh dày, tất cả góp phần tái hiện hào khí Đông A giữa lòng Phố Hiến hôm nay.

Chùa Chuông – “Phố Hiến đệ nhất danh lam”

Giữa không gian cổ kính của Phố Hiến, Chùa Chuông (hay Kim Chung Tự) được mệnh danh là “Phố Hiến đệ nhất danh lam”. Ngôi chùa không chỉ nổi bật bởi quy mô kiến trúc bề thế mà còn bởi vẻ đẹp hài hòa, gợi liên tưởng đến một phiên bản thu nhỏ của kinh thành cổ kính.

Theo bia “Kim Chung Tự thạch bi ký” dựng năm 1711, chùa nằm trên trục đường thiên lý xưa nối Thăng Long với Phố Hiến, minh chứng cho vị thế giao thương sầm uất của vùng đất này. Trong chùa còn lưu giữ nhiều cổ vật quý như hoành phi, câu đối, bia đá và đồ thờ có giá trị nghệ thuật cao.

Kiến trúc chùa mang đậm phong cách truyền thống với tam quan, tiền đường, thượng điện và hành lang bao quanh. Sự cân xứng, uy nghi mà thanh thoát của các mái cong, đầu đao, cùng không gian sân vườn tĩnh lặng tạo nên vẻ đẹp thiền vị đặc trưng. Không chỉ là nơi sinh hoạt Phật giáo, Chùa Chuông còn là điểm tham quan hấp dẫn, góp phần khẳng định chiều sâu văn hóa của Phố Hiến.

Văn Miếu Xích Đằng – Biểu tượng đất học Sơn Nam thượng

Nếu ba di tích trên đại diện cho tín ngưỡng và anh hùng dân tộc thì Văn Miếu Xích Đằng lại tôn vinh truyền thống hiếu học và khoa bảng. Được xây dựng từ thế kỷ XVII dưới thời Hậu Lê, văn miếu là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền nho, đồng thời tổ chức các kỳ thi hương của trấn Sơn Nam.

Điểm đặc biệt của Văn Miếu Xích Đằng là cách bài trí thờ tự: Tượng thầy giáo Chu Văn An được đặt ở chính giữa đại bái, thể hiện sự tôn vinh người thầy mẫu mực của nền giáo dục Việt Nam. Chín tấm bia đá còn lưu giữ ghi danh 161 vị đỗ đại khoa của trấn Sơn Nam thượng xưa, minh chứng cho truyền thống khoa bảng rực rỡ của vùng đất này.

Không chỉ là di tích giáo dục, trước Cách mạng Tháng Tám 1945, nơi đây còn là cơ sở hoạt động bí mật của cách mạng. Giá trị lịch sử, văn hóa ấy càng làm cho Văn Miếu Xích Đằng trở thành biểu tượng tự hào của đất học Phố Hiến.

Bốn di tích: Đền Mẫu linh thiêng, Đền Trần hào hùng, Chùa Chuông cổ kính và Văn Miếu Xích Đằng hiếu học đã tạo nên bức tranh toàn diện về đời sống tâm linh của Phố Hiến. Mỗi công trình mang một sắc thái riêng nhưng cùng chung dòng chảy lịch sử, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Hưng Yên. Trong nhịp sống hiện đại, những giá trị ấy vẫn lặng lẽ tỏa sáng, níu chân du khách và bồi đắp niềm tự hào cho bao thế hệ con cháu xứ nhãn.