Đổi mới chính sách bảo hiểm nông nghiệp: Từ “hỗ trợ an sinh” sang kiến tạo thị trường chia sẻ rủi ro

10/03/2026 - 16:526 phút đọc

Rủi ro khí hậu gia tăng và khoảng trống bảo hiểm

Theo thống kê của World Bank (WB), nhu cầu đầu tư bổ sung cho thích ứng khí hậu tại Việt Nam giai đoạn 2025–2050 ước tính khoảng 233 tỷ USD, tương đương 0,75% GDP mỗi năm. Riêng trong nông nghiệp – lĩnh vực dễ tổn thương nhất – chi phí thích ứng và phục hồi sẽ còn lớn hơn khi biến đổi khí hậu làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc rủi ro truyền thống.

Trong bối cảnh toàn cầu, theo báo cáo của Swiss Re, năm 2023 thiên tai gây thiệt hại kinh tế khoảng 280 tỷ USD, trong đó 108 tỷ USD được bảo hiểm. Khoảng cách bảo hiểm (protection gap) vẫn còn lớn, nhưng nhiều quốc gia đã thu hẹp đáng kể nhờ chính sách trợ phí và cơ chế tái bảo hiểm công.

Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ hoặc tiếp tục dựa vào cứu trợ sau thiên tai – vốn tốn kém và bị động – hoặc chủ động chuyển rủi ro sang thị trường bảo hiểm, với sự dẫn dắt của Nhà nước.

PGS,TS. Phạm Thị Hoàng Anh, Phó Giám đốc Phụ trách Ban điều hành Học viện Ngân hàng chia sẻ bài học kinh nghiệm quốc tế cho thấy, bảo hiểm nông nghiệp không thể phát triển nếu thiếu vai trò “kiến tạo” của Nhà nước.

Tại Nhật Bản, hệ thống bảo hiểm nông nghiệp vận hành thông qua mô hình tương trợ (NOSAI), nơi nông dân tham gia các hiệp hội địa phương và cùng đóng góp vào quỹ chung. Chính phủ trợ cấp khoảng 50% phí bảo hiểm và đóng vai trò tái bảo hiểm cuối cùng. Điều quan trọng hơn, hệ thống này được tích hợp sâu vào chính sách nông nghiệp quốc gia, trở thành công cụ ổn định thu nhập trang trại. Nhờ vậy, tỷ lệ bao phủ cao và niềm tin của nông dân được duy trì bền vững.

Còn ở Hàn Quốc, sau khi Đạo luật Bảo hiểm Nông nghiệp có hiệu lực năm 2001, Chính phủ và chính quyền địa phương hỗ trợ 50–70% phí, thậm chí tới 80% tại vùng rủi ro cao. Đến năm 2024, gần một nửa số hộ trồng trọt và hơn 90% hộ chăn nuôi đã tham gia. Bảo hiểm trở thành điều kiện gần như bắt buộc khi tiếp cận tín dụng nông nghiệp.

Ở Hoa Kỳ, chương trình bảo hiểm cây trồng liên bang hỗ trợ trung bình khoảng 60–70% phí bảo hiểm và Chính phủ trực tiếp tái bảo hiểm cho doanh nghiệp. Đây là ví dụ điển hình của mô hình hợp tác công – tư (PPP) trong quản trị rủi ro nông nghiệp.

Điểm chung của các mô hình thành công là Nhà nước không chỉ trợ phí, mà còn đầu tư dữ liệu rủi ro, bản đồ khí hậu, cơ chế tái bảo hiểm và khung pháp lý ổn định dài hạn.

margin: 15px auto;" />

Khi gánh nặng vẫn dồn lên ngân sách và người dân

Sau hơn một thập kỷ thí điểm từ Quyết định 315/QĐ-TTg giai đoạn 2011–2013 và chính thức hóa bằng Nghị định 58/2018/NĐ-CP, bảo hiểm nông nghiệp tại Việt Nam vẫn có tỷ lệ tham gia rất thấp. Số hộ tham gia chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ so với hàng triệu hộ sản xuất nông nghiệp. Đáng chú ý, nhóm tham gia chủ yếu là hộ nghèo và cận nghèo – những đối tượng được hỗ trợ phí cao. Trong khi đó, các hộ sản xuất hàng hóa quy mô lớn, hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp lại khá “thờ ơ”.

Thực tế này dẫn đến một nghịch lý thiên tai xảy ra, thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng, nhưng công cụ bảo hiểm hầu như không phát huy vai trò chia sẻ rủi ro. Ngân sách nhà nước vẫn phải “oằn lưng” chi cứu trợ khẩn cấp, khoanh nợ, giãn nợ. Hệ thống ngân hàng phải gánh thêm áp lực NHNN.">nợ xấu trong lĩnh vực nông nghiệp. Người nông dân – sau mỗi mùa thiên tai – lại bắt đầu từ con số gần như bằng không.

Vấn đề không nằm ở chỗ người nông dân không cần bảo hiểm, mà là sản phẩm chưa thực sự phù hợp, cơ chế chưa đủ hấp dẫn và niềm tin chưa được củng cố. Cần thay đổi tư duy từ “thí điểm” sang “thiết kế thị trường”. Trong nhiều năm, bảo hiểm nông nghiệp tại Việt Nam được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ hỗ trợ hộ nghèo. Điều này đúng nhưng chưa đủ. Khi rủi ro khí hậu trở thành rủi ro hệ thống, bảo hiểm phải được xem là công cụ quản trị vĩ mô, góp phần ổn định tăng trưởng nông nghiệp và giảm áp lực ngân sách.

Việc Dự thảo sửa đổi Nghị định 58/2018/NĐ-CP do Bộ Tài chính trình Chính phủ với đề xuất nâng mức hỗ trợ phí lên tối đa 95% cho hộ nghèo, mở rộng đối tượng bảo hiểm và cho phép tổ chức tín dụng cho vay phần phí còn lại, đang “thổi một luồng gió mới” vào chính sách. Để bảo hiểm nông nghiệp không chỉ là chính sách an sinh, mà thực sự trở thành một cấu phần cốt lõi của hệ sinh thái tài chính nông nghiệp.

Tuy nhiên, theo PGS,TS Phạm Thị Hoàng Anh, nếu chỉ dừng ở việc tăng trợ phí mà không cải cách cấu trúc thị trường, chính sách có thể vẫn khó bứt phá. Bởi thị trường đang tồn tại 3 “điểm nghẽn” lớn, gồm: (i) thiếu dữ liệu rủi ro chuẩn hóa. Doanh nghiệp bảo hiểm gặp khó trong định phí vì chưa có bản đồ rủi ro thiên tai, dịch bệnh chi tiết theo vùng sinh thái; (ii) sản phẩm chưa linh hoạt. Nhiều hợp đồng không bao phủ rủi ro dịch bệnh – yếu tố gây thiệt hại lớn trong chăn nuôi và thủy sản; (iii) quy trình bồi thường còn chậm. Thủ tục giám định thủ công, thiếu ứng dụng công nghệ khiến niềm tin của nông dân bị “bào mòn”.

Hướng đi mới: Bảo hiểm chỉ số và công nghệ số

Một trong những cải cách đáng chú ý trong dự thảo là bổ sung bảo hiểm theo chỉ số thời tiết và viễn thám. Đây là xu hướng phổ biến tại châu Âu và nhiều nước châu Á. Thay vì giám định thiệt hại từng ruộng lúa, doanh nghiệp chi trả khi lượng mưa, nhiệt độ hoặc tốc độ gió vượt ngưỡng xác định trước. Việc ứng dụng dữ liệu vệ tinh, drone, Big Data và AI sẽ rút ngắn thời gian bồi thường, giảm tranh chấp và tiết kiệm chi phí quản lý. Khi công nghệ giúp minh bạch hóa quy trình, niềm tin thị trường sẽ được củng cố.

Song song đó, Việt Nam có thể xem xét thành lập Quỹ tái bảo hiểm nông nghiệp quốc gia – nơi Nhà nước đóng vai trò “người bảo hiểm cuối cùng” cho rủi ro thảm họa, tương tự mô hình Nhật Bản. Điều này giúp doanh nghiệp yên tâm mở rộng thị phần mà không lo rủi ro vượt quá năng lực tài chính.

Tích hợp bảo hiểm vào hệ sinh thái tín dụng: Một đề xuất mang tính đột phá là cho phép hợp đồng bảo hiểm được xem là tài sản bảo đảm cho khoản vay đóng phí. Đây có thể là bước khởi đầu để tích hợp bảo hiểm vào chuỗi tín dụng nông nghiệp.

Về dài hạn, cần tiến tới cơ chế khoản vay trung – dài hạn trong nông nghiệp bắt buộc kèm bảo hiểm rủi ro thiên tai, dịch bệnh. Khi đó, ngân hàng, doanh nghiệp bảo hiểm và nông dân cùng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm.

Ngoài ra, cần phát triển bảo hiểm vi mô với mức phí thấp, thủ tục đơn giản cho hộ nhỏ lẻ; đồng thời thiết kế sản phẩm riêng cho hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp quy mô lớn.

Bảo hiểm nông nghiệp không phải là chi phí, đó là một khoản đầu tư cho sự ổn định. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến khó lường, việc đổi mới chính sách bảo hiểm nông nghiệp theo hướng tăng hỗ trợ, ứng dụng công nghệ và gắn kết tín dụng không chỉ là giải pháp tài chính, mà còn là cam kết của Nhà nước trong việc đồng hành cùng người nông dân giữ vững “mạch máu” của quốc gia.

Đã đến lúc cần thay thế tư duy “cứu trợ tình thế” bằng “quản trị rủi ro chủ động”. Bảo hiểm nông nghiệp phải trở thành “lá chắn” thực thụ, để mỗi khi bão giông ập đến, người nông dân không còn phải đơn độc đối mặt với cảnh trắng tay.