Mâm lễ cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp gồm những gì?

Quan niệm ''tổng kết'' văn hóa trong năm cũ

Mâm cỗ, lễ vật không chỉ đơn thuần là những món ăn, vật phẩm trên bàn thờ mà còn chứa đựng tấm lòng thành kính, mong ước an lành, thịnh vượng cho gia đình trong năm mới. 

Lễ cúng ông Công ông Táo thuộc hệ thống phong tục tập quán cuối năm mang đậm tín ngưỡng truyền thống, phản ánh sâu sắc nếp sống văn hóa của người Việt. Táo quân theo truyền thuyết bao gồm hai ông và một bà, vừa là thần cai quản gian bếp, vừa là những vị ghi chép những việc lớn nhỏ trong gia đình.

Hằng năm, vào ngày 23 tháng Chạp, các Táo cưỡi cá chép lên thiên đình để trình bày với Ngọc Hoàng về phúc đức, công việc, may rủi của gia chủ qua một năm. Vì thế, việc chuẩn bị lễ cúng sao cho đầy đặn, trang trọng luôn là điều được các gia đình đặt lên hàng đầu, từ lễ vật truyền thống đến mâm cỗ cúng.

margin: 15px auto;" />

Lễ cúng này được tiến hành với tâm niệm tôn kính và biết ơn, đồng thời gửi gắm những điều tốt lành, may mắn cho năm mới. Mâm lễ được đặt ở ban thờ tổ tiên hoặc ngay trong khu vực bếp. Đây là nơi Táo quân thường trú. Các gia đình thường chọn thời điểm buổi sáng trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp để thực hiện nghi lễ này, bởi theo quan niệm dân gian, sau thời gian này, Táo quân đã lên trời. 

Trong niềm tin dân gian, lễ cúng ông Công ông Táo không chỉ là nghi lễ tiễn đưa mà còn là dịp tổng kết những phúc lộc, vận hạn của gia đình, báo cáo các điều tốt đẹp, mong được ban thêm phước lành và tiếp tục phù hộ trong năm tới. Đây là một phần không thể thiếu của không khí tết Nguyên đán sắp đến, là thời khắc mỗi nhà ngẫm lại năm cũ để chuẩn bị tâm thế đón năm mới. 

Mâm lễ cúng ông Công ông Táo gồm những gì?

Mâm lễ cúng ông Công ông Táo thường được chuẩn bị tươm tất với nhiều lễ vật truyền thống, mỗi món mang một sắc thái biểu tượng riêng. Những lễ vật trên mâm cúng phản ánh cả nhu cầu tâm linh lẫn sinh hoạt văn hóa ẩm thực, từ đồ lễ giấy đến mâm cỗ mặn hay chay, từ vật phẩm thờ cúng đến đồ phóng sinh. 

Đầu tiên phải kể đến bộ mũ, áo, hia bằng giấy được chuẩn bị cho Táo quân, gồm hai mũ dành cho hai ông và một mũ dành cho Táo bà. Mũ của các ông thường có cánh chuồn, trong khi mũ của Táo bà không có cánh chuồn; màu sắc của trang phục và lễ vật vàng mã thường theo quy luật ngũ hành của năm đó. Đây là lễ vật gần như không thể thiếu, vì theo quan niệm, những bộ mũ và trang phục này là vật dụng để Táo quân thay đổi trước khi lên trời, mở đầu cho chuỗi nghi lễ tâm linh hướng tới tết Nguyên đán Bính Ngọ.

Một trong những biểu tượng quan trọng nhất trong lễ cúng chính là cá chép, tượng trưng cho phương tiện để Táo quân cưỡi lên thiên đình. Tùy điều kiện của mỗi gia đình, cá chép có thể là cá chép sống để phóng sinh sau khi cúng xong hoặc được thay bằng cá chép giấy để đốt cùng các lễ vật vàng mã. Việc phóng sinh cá chép sống xuống sông, hồ không chỉ là truyền thống tâm linh mà còn mang ý nghĩa cầu mong vạn sự hanh thông, vượt qua mọi gian khó như cá “vượt Vũ Môn hóa rồng” trong truyền thuyết. 

Bên cạnh đó, mâm lễ còn có hương, hoa tươi, trái cây, những vật phẩm tượng trưng cho sự thanh khiết và lòng thành kính của gia chủ. Trái cây thường là quả theo mùa, thể hiện sự sung túc, viên mãn như bưởi, thanh long, dưa hấu, xoài… Gửi gắm những điều tốt đẹp nhất đến các vị thần. Song song với đó là trầu cau, vật biểu tượng cho sự tôn kính truyền thống trong lễ nghi Việt Nam, cũng thường xuất hiện trên mâm lễ.

Trong lễ vật truyền thống còn có bát gạo, đĩa muối, nước, rượu và trà. Gạo và muối tượng trưng cho sự no đủ, bền vững trong đời sống, nước và rượu là những thứ để mời các vị thần dùng trước khi họ lên đường. Ba chén rượu tượng trưng cho sự cung kính, mời Táo quân dùng trước khi lên trời. 

Một phần không thể thiếu trên mâm cúng là mâm cỗ mặn hay chay tùy từng gia đình. Mâm cỗ mặn truyền thống thường gồm xôi gấc đỏ - biểu tượng may mắn, gà luộc nguyên con được trang trí, giò chả, thịt luộc, các món xào, canh măng hoặc súp tùy theo phong tục vùng miền. Đây là những món ăn thể hiện sự đầy đủ, sung túc và là lời mời khách tâm linh đến dùng bữa trước khi Táo quân lên trời. Đối với những gia đình theo nếp chay, mâm cỗ có thể gồm các món chay thanh tịnh như rau củ luộc, nem chay, đậu phụ sốt, xôi và chè chay, vẫn giữ được yếu tố trang trọng và đầy đủ lễ nghĩa. 

Trong nhiều gia đình, chép ngũ quả, bánh kẹo và các món ngọt cũng được bày lên mâm lễ để tượng trưng cho một năm ngọt ngào, thuận lợi. Nhang, đèn nến được thắp sáng như một phần không thể thiếu trong nghi thức thờ cúng. Ánh sáng của nhang tượng trưng cho sự ấm áp, thành kính và sự hướng thiện. Sau khi thắp nhang, gia chủ sẽ đọc bài văn khấn để bày tỏ lòng biết ơn trước khi tiến hành đốt vàng mã và các lễ vật giấy theo truyền thống. 

Qua mỗi mâm cỗ, mỗi lễ vật, người Việt gửi gắm tâm tư, hi vọng và những giá trị tinh thần hướng về cội nguồn. Chuẩn bị lễ vật chu đáo, đặt lễ đúng giờ và thể hiện sự thành kính là cách mỗi gia đình gìn giữ truyền thống và đón chào năm mới với tâm thế an lành, thịnh vượng.