Phân biệt chứng khoán cơ sở và chứng khoán phái sinh

05/02/2026 - 20:244 phút đọc

(Banker.vn) Hiểu đúng sự khác biệt giữa chứng khoán cơ sở và chứng khoán phái sinh giúp nhà đầu tư nhìn rõ cấu trúc thị trường, từ đó sử dụng đúng công cụ và kiểm soát rủi ro hiệu quả hơn.

Chứng khoán cơ sở: Nền tảng của thị trường vốn

Chứng khoán cơ sở đại diện trực tiếp cho quyền lợi kinh tế của nhà đầu tư đối với một tài sản hoặc một tổ chức phát hành cụ thể. Khi giao dịch chứng khoán cơ sở, nhà đầu tư tham gia trực tiếp vào thị trường của tài sản gốc, hình thành quan hệ sở hữu hoặc quan hệ tín dụng với bên phát hành.

Cụ thể, cổ phiếu phản ánh phần vốn góp của nhà đầu tư vào doanh nghiệp, gắn với quyền hưởng cổ tức, quyền biểu quyết. Trái phiếu phản ánh nghĩa vụ nợ, theo đó nhà đầu tư là chủ nợ và được cam kết trả lãi, hoàn vốn theo điều kiện phát hành.

Chứng khoán phái sinh: Công cụ tài chính dựa trên cam kết tương lai

Chứng khoán phái sinh là các công cụ tài chính mà giá trị của chúng được xác định trên cơ sở biến động của một tài sản tham chiếu, gọi là tài sản cơ sở. Tài sản cơ sở có thể là hàng hóa, chỉ số chứng khoán, lãi suất, tỷ giá hoặc các yếu tố tài chính khác.

Khác với chứng khoán cơ sở, chứng khoán phái sinh không tạo ra quyền sở hữu đối với tài sản tham chiếu. Nhà đầu tư tham gia thị trường phái sinh thông qua các hợp đồng tài chính được chuẩn hóa, trong đó các bên cam kết thực hiện quyền và nghĩa vụ mua hoặc bán tài sản cơ sở tại một thời điểm xác định trong tương lai, theo mức giá đã thỏa thuận hoặc theo cơ chế xác lập sẵn.

Khác biệt về bản chất tài sản và mối quan hệ pháp lý

Sự khác biệt căn bản nhất giữa chứng khoán cơ sở và chứng khoán phái sinh nằm ở loại tài sản mà nhà đầu tư thực sự nắm giữ. Với chứng khoán cơ sở, giao dịch trên thị trường đồng nghĩa với việc nhà đầu tư tham gia trực tiếp vào tài sản gốc, hình thành mối quan hệ pháp lý rõ ràng với tổ chức phát hành. Quan hệ này có thể là sở hữu vốn, như trường hợp cổ phiếu, hoặc quan hệ tín dụng, như với trái phiếu.

Ngược lại, chứng khoán phái sinh không tạo ra mối quan hệ trực tiếp giữa nhà đầu tư và tài sản cơ sở. Nhà đầu tư chỉ tham gia vào một hợp đồng tài chính, trong đó quyền và nghĩa vụ phát sinh từ sự biến động giá của tài sản tham chiếu, chứ không từ bản thân tài sản đó. Điều này khiến phái sinh mang tính “gián tiếp” và “tạm thời”, trong khi chứng khoán cơ sở mang tính “trực tiếp” và “lâu dài”.

Khác biệt về cơ chế hình thành giá và vận động thị trường

Về dài hạn, giá chứng khoán cơ sở được phản ánh vào giá trị nội tại của tài sản hoặc doanh nghiệp phát hành. Dù chịu tác động mạnh từ cung cầu và tâm lý trong ngắn hạn, diễn biến giá vẫn xoay quanh các yếu tố nền tảng như kết quả kinh doanh, triển vọng tăng trưởng và khả năng tạo dòng tiền.

Trong khi đó, giá chứng khoán phái sinh phản ánh kỳ vọng của thị trường đối với biến động giá trong tương lai. Giá hợp đồng phái sinh có thể biến động rất nhanh, thậm chí tách rời tạm thời khỏi diễn biến của thị trường cơ sở, do chịu ảnh hưởng lớn từ đòn bẩy, vị thế đầu cơ và chiến lược phòng ngừa rủi ro của nhà đầu tư.

Khác biệt về cơ chế giao dịch và thanh toán

Trên thị trường chứng khoán cơ sở, giao dịch được thực hiện theo cơ chế mua bán thông thường. Nhà đầu tư thanh toán toàn bộ giá trị giao dịch để sở hữu chứng khoán và có thể nắm giữ trong thời gian không xác định, miễn là doanh nghiệp vẫn tồn tại và chứng khoán còn được giao dịch hợp pháp.

Thị trường phái sinh vận hành theo logic hoàn toàn khác. Thay vì thanh toán toàn bộ giá trị hợp đồng, nhà đầu tư chỉ cần ký quỹ một phần và lãi lỗ được xác định, hạch toán hằng ngày. Cơ chế này giúp thị trường vận hành linh hoạt, nhưng cũng khiến rủi ro xuất hiện rất nhanh, buộc nhà đầu tư phải liên tục theo dõi và quản trị vị thế.

Khác biệt về mức độ rủi ro và vai trò của đòn bẩy tài chính

Chứng khoán cơ sở, trong điều kiện không sử dụng ký quỹ, mức rủi ro có thể dễ dàng được khoanh bùng. Nhà đầu tư chỉ có thể thua lỗ trong phạm vi số vốn đã bỏ ra và thường có đủ thời gian để điều chỉnh quyết định khi thị trường biến động.

Ngược lại, chứng khoán phái sinh gắn liền với đòn bẩy tài chính cao, khiến lợi nhuận và thua lỗ đều bị khuếch đại. Một biến động nhỏ của tài sản cơ sở có thể dẫn đến thay đổi lớn trong giá trị vị thế, thậm chí buộc nhà đầu tư phải đóng vị thế sớm nếu không đáp ứng yêu cầu ký quỹ.

Khác biệt về mục tiêu sử dụng và vai trò trong danh mục đầu tư

Chứng khoán cơ sở chủ yếu phục vụ mục tiêu đầu tư và tích lũy tài sản trong trung và dài hạn. Nhà đầu tư tìm kiếm giá trị từ sự tăng trưởng bền vững của doanh nghiệp hoặc dòng thu nhập ổn định từ các khoản lãi trái phiếu.

Trong khi đó, chứng khoán phái sinh được thiết kế để đáp ứng các mục tiêu ngắn hạn và mang tính chiến thuật, như phòng ngừa rủi ro cho danh mục cơ sở hoặc tận dụng biến động giá trong thời gian ngắn.