Đổi mới tăng trưởng: Nhìn từ mô hình Chaebol Hàn Quốc

Thay đổi để “thoát” bẫy thu nhập trung bình

Tham luận tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 diễn ra mới đây, ông Võ Hải Minh - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho rằng, trong kỷ nguyên Cách mạng công nghiệp 4.0, Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt mang tính quyết định. Mô hình tăng trưởng truyền thống dựa trên thâm dụng lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên thiên nhiên đã dần cạn dư địa, không đủ sức tạo ra những cú hích tăng trưởng đột phá. Trong khi đó, Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026 - 2030.

margin: 15px auto;" />

Việc tiếp tục phụ thuộc vào các động lực cũ không chỉ làm suy giảm sức cạnh tranh mà còn khiến nền kinh tế có nguy cơ lún sâu hơn vào “bẫy thu nhập trung bình”. Trong bối cảnh đó, chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ là lựa chọn mang tính khuyến khích và là một “yêu cầu sống còn” để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Tuy nhiên, một nghịch lý lớn đang tồn tại. Trong khi các công nghệ đột phá như trí tuệ nhân tạo (AI), Blockchain, internet vạn vật (IoT) phát triển với tốc độ rất nhanh, thì khung khổ pháp lý lại vận hành theo tư duy truyền thống, tạo ra sự “lệch pha” đáng kể. Đây chính là điểm nghẽn lớn nhất cần được tháo gỡ nếu Việt Nam muốn bứt phá trong giai đoạn tới.

Từ thực tế này, ông Võ Hải Minh nhấn mạnh, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo số không chỉ dừng ở việc phát triển hạ tầng kỹ thuật, mà quan trọng hơn là kiến tạo một “môi trường cộng sinh” giữa nhà nước, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Trong đó, cơ chế Sandbox được xem là “chìa khóa” giúp giảm bớt rào cản thể chế, tạo không gian thử nghiệm cho công nghệ mới, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

“Chỉ khi tạo được đột phá về thể chế, Việt Nam mới có thể xác lập một mô hình phát triển bền vững trong bối cảnh mới”, ông Võ Hải Minh nhấn mạnh.

Bài học từ Hàn Quốc 

Từ yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thành công không chỉ đến từ chính sách, mà còn phụ thuộc vào cách tổ chức hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong đó, Hàn Quốc là một minh chứng điển hình khi kết hợp hiệu quả vai trò của nhà nước và khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là các tập đoàn lớn (Chaebol). Theo ông Võ Hải Minh, Hàn Quốc đã chuyển đổi thành công từ một nền kinh tế dựa vào sản xuất chế tạo sang nền kinh tế số hàng đầu thế giới dựa trên hai trụ cột chính.

Trụ cột thứ nhất là cơ chế “Đặc khu tự do quy chế”. Thay vì áp dụng thử nghiệm dàn trải, Hàn Quốc lựa chọn cách tiếp cận theo không gian địa lý, tập trung xây dựng các khu vực thí điểm với cơ chế linh hoạt để tạo hiệu ứng lan tỏa. Thông qua Luật đặc biệt về “Regulatory Free Zones for Regional Speed-up” năm 2019, các khu vực cụ thể được phép tạm ngưng một số quy định pháp lý, nhằm ưu tiên thử nghiệm công nghệ mới.

Điển hình như Busan được định hướng trở thành trung tâm Blockchain, nơi các dự án về logistics, tài chính số và an ninh dữ liệu được triển khai trong môi trường pháp lý cởi mở hơn. Hay tại Daegu được định hướng trở thành trung tâm y tế thông minh, việc nới lỏng quy định về dữ liệu đã giúp rút ngắn thời gian thử nghiệm lâm sàng từ 2 năm xuống còn 6 tháng, tạo lợi thế cạnh tranh rõ rệt cho doanh nghiệp và từng bước chiếm lĩnh thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, điểm nhấn quan trọng hơn và cũng là bài học có giá trị nhất đối với Việt Nam nằm ở trụ cột thứ hai, đó là phát huy vai trò “đầu tàu” của các Chaebol trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Khác với nhiều quốc gia, nơi doanh nghiệp lớn và startup hoạt động tách biệt, Hàn Quốc xây dựng được sự liên kết chặt chẽ giữa hai khu vực này. Các Chaebol như Samsung, SK không chỉ là những tập đoàn sản xuất, kinh doanh đơn thuần, mà còn đóng vai trò “vườn ươm”, “nhà đầu tư” và “bệ đỡ” công nghệ cho hệ sinh thái.

Thông qua chương trình như C-Lab, Samsung cung cấp nguồn lực tài chính, hạ tầng nghiên cứu và đặc biệt là quyền tiếp cận chuỗi cung ứng toàn cầu cho startup. Nhờ đó, các ý tưởng công nghệ có thể nhanh chóng được thương mại hóa, rút ngắn đáng kể khoảng cách từ phòng thí nghiệm ra thị trường.

Tương tự, SK Telecom không chỉ phát triển kinh doanh viễn thông mà còn đóng vai trò cung cấp hạ tầng 5G và nền tảng AI cho các doanh nghiệp nhỏ hơn thử nghiệm các giải pháp đô thị thông minh. Điều này tạo điều kiện để các startup phát triển sản phẩm trên nền tảng sẵn có, giảm chi phí và rủi ro ban đầu.

Sự kết nối này hình thành một “chuỗi giá trị số” khép kín, trong đó các tập đoàn lớn cung cấp thị trường, vốn và hạ tầng, còn startup đóng góp các ý tưởng đổi mới sáng tạo mang tính đột phá. Đây chính là cơ chế giúp Hàn Quốc duy trì được tốc độ đổi mới công nghệ ở mức cao và liên tục.

Từ thực tiễn đó, ông Võ Hải Minh cho rằng, mô hình Chaebol có thể được xem như một dạng “bà đỡ công nghệ”, nơi các tập đoàn lớn dẫn dắt, hỗ trợ và lan tỏa đổi mới sáng tạo ra toàn bộ nền kinh tế. Đây cũng là hướng đi mà một số doanh nghiệp lớn của Việt Nam như CMC hay VNPT đang từng bước theo đuổi, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế dữ liệu.

Việt Nam đang trong quá trình tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới. Kinh nghiệm từ Hàn Quốc cho thấy, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và phát triển hạ tầng, việc trao vai trò dẫn dắt rõ ràng hơn cho các doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực khoa học - công nghệ sẽ là yếu tố then chốt để thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững và hiệu quả hơn.

Mô hình Chaebol của Hàn Quốc cho thấy, các tập đoàn lớn không chỉ là động lực tăng trưởng mà còn đóng vai trò “bà đỡ” cho đổi mới sáng tạo, khi dẫn dắt startup tham gia chuỗi giá trị công nghệ, qua đó lan tỏa năng lực đổi mới ra toàn nền kinh tế.